PRAVOSLAVNI VJERSKI OBJEKTI BARA, BUDVE I CETINJA–Istorijska i kulturna vrijednost pravoslavne baštine Crne Gore
Crna Gora je prostor na kojem su se tokom vjekova preplitale različite civilizacije, kulture, tradicije i duhovna iskustva. Njeno kulturno nasljeđe danas predstavlja složenu i vrijednu cjelinu u kojoj posebno mjesto zauzimaju sakralni objekti. Crkve i manastiri, podizani u različitim istorijskim periodima, nijesu samo mjesta vjerskog okupljanja i molitve, već i značajna svjedočanstva o prošlosti, arhitekturi, umjetnosti, pismenosti, obrazovanju i društvenom životu stanovništva.
Pravoslavni vjerski objekti Bara, Budve i Cetinja predstavljaju jedan od najznačajnijih segmenata kulturne baštine Crne Gore. Na prostoru ovih gradova i njihovog neposrednog zaleđa sačuvan je veliki broj crkava i manastira koji svjedoče o višestoljetnom kontinuitetu pravoslavnog duhovnog i kulturnog života. Njihova vrijednost ogleda se u arhitekturi, freskopisu, ikonopisu, crkvenim predmetima, rukopisima, starim knjigama, epigrafskim zapisima, predanjima i istorijskim događajima koji su za njih vezani.
Posebnost ove baštine ogleda se i u činjenici da se sakralni objekti nalaze u različitim prirodnim i urbanim ambijentima. Neki su smješteni u starim gradskim jezgrima, drugi na obroncima planina, u maslinjacima, na obali mora ili u teško pristupačnim predjelima. Upravo ta povezanost kulturnog i prirodnog prostora daje im dodatnu vrijednost i čini ih važnim dijelom ukupnog identiteta crnogorskog prostora.
Bar
Područje Bara predstavlja jedno od najznačajnijih istorijskih područja crnogorskog primorja. Njegova istorija obilježena je prisustvom različitih kultura i civilizacija, a tragovi prošlosti vidljivi su u arhitekturi, arheološkim lokalitetima i sakralnim objektima.
Posebno mjesto zauzima Stari Bar, čije kamene ulice, bedemi i ostaci nekadašnjih građevina svjedoče o dugom istorijskom razvoju ovog prostora. U njegovom okviru i okolini sačuvani su brojni sakralni objekti koji predstavljaju vrijedan dio kulturnog pejzaža Bara.
Pravoslavne crkve i manastiri barskog kraja nastajali su i obnavljani tokom različitih istorijskih epoha. Njihova arhitektura često pokazuje uticaje mediteranskog i kontinentalnog graditeljstva, dok se u njihovoj unutrašnjosti mogu pronaći elementi tradicionalnog crkvenog umjetničkog stvaralaštva.
Posebnu vrijednost imaju objekti koji su kroz istoriju bili mjesta okupljanja lokalnog stanovništva. U njima su se čuvali običaji, vjerska tradicija i uspomene na prethodne generacije. Crkve su često predstavljale važna mjesta zajedničkog života, naročito u periodima kada su političke i društvene okolnosti bile veoma složene.
Pravoslavna baština Bara zato ne predstavlja samo zbir pojedinačnih građevina. Ona je dio šireg kulturnog pejzaža koji povezuje arhitekturu, prirodu, istoriju i život lokalne zajednice. Njeno očuvanje znači čuvanje materijalnih tragova prošlosti, ali i nematerijalnog nasljeđa koje se prenosi sa generacije na generaciju.
Budva
Budva je jedan od najstarijih urbanih centara na crnogorskoj obali i prostor izuzetno bogatog kulturnog nasljeđa. Stari grad Budva, sa svojim zidinama, trgovima, ulicama i sakralnim objektima, predstavlja jedinstvenu istorijsku cjelinu.
U samom Starom gradu nalazi se više crkava koje svjedoče o različitim istorijskim slojevima Budve. Pravoslavni sakralni objekti predstavljaju važan dio te cjeline i svjedoče o prisustvu i razvoju pravoslavne tradicije na ovom prostoru.
Šire područje Budve, naročito Paštrovići, posebno je značajno za proučavanje pravoslavne sakralne baštine. Manastiri poput Praskvice, Reževića, Gradišta, Stanjevića i Podlastve predstavljaju dragocjene spomenike duhovne i kulturne istorije ovog kraja.
Ovi manastiri nastajali su u različitim vremenima i pod različitim okolnostima, ali ih povezuje uloga koju su imali u životu lokalnog stanovništva. Bili su mjesta molitve, okupljanja, čuvanja knjiga i crkvenih predmeta, ali i centri u kojima se njegovala tradicija i prenosilo znanje.
Manastirski kompleksi predstavljaju značajne primjere tradicionalnog graditeljstva. Njihove crkve, konaci, zidovi, dvorišta i pomoćni objekti često su skladno uklopljeni u prirodni ambijent. Upravo zbog toga njihova vrijednost nije samo u pojedinačnim građevinama, već i u cjelokupnom prostoru koji ih okružuje.
Sakralna baština Budve dodatno dobija na značaju zbog položaja ovog područja. Na relativno malom prostoru susreću se primorska arhitektura, srednjovjekovna tradicija, manastirski kompleksi i prirodni pejzaži. Takva povezanost predstavlja važan potencijal za kulturni turizam, istraživanje i edukaciju.
Cetinje
Cetinje zauzima posebno mjesto u istoriji Crne Gore. Kao istorijska prijestonica, ono je vjekovima bilo jedno od najvažnijih političkih, duhovnih i kulturnih središta zemlje.
U središtu cetinjske kulturne i duhovne baštine nalazi se Cetinjski manastir. Njegova istorija neraskidivo je povezana sa razvojem Cetinja i istorijom Crne Gore. Manastir je kroz vjekove predstavljao značajno duhovno središte, ali i mjesto čuvanja vrijednih crkvenih predmeta, knjiga, rukopisa i drugih tragova prošlosti.
Cetinje je bilo i jedno od najvažnijih središta crnogorske pismenosti i kulture. Razvoj štamparstva i prepisivačke tradicije, kao i djelovanje crkvenih i kulturnih institucija, doprinijeli su stvaranju posebnog kulturnog identiteta ovog prostora.
Pored Cetinjskog manastira, šire područje Cetinja obiluje crkvama i manastirima koji predstavljaju značajan dio pravoslavnog kulturnog nasljeđa. Njihova vrijednost ogleda se u istorijskom kontinuitetu, arhitektonskim karakteristikama, umjetničkim djelima i predanjima koja su sa njima povezana.
Cetinje je zbog toga prostor u kojem se na poseban način može pratiti odnos između duhovnosti, kulture i državnosti. Sakralni objekti nijesu bili izolovani od društvenog života, već su kroz različite istorijske periode bili povezani sa obrazovanjem, pismenošću, umjetnošću i očuvanjem kulturnog identiteta.
Arhitektura, umjetnost i kulturno pamćenje
Pravoslavni vjerski objekti Bara, Budve i Cetinja predstavljaju značajne primjere sakralne arhitekture. Njihov izgled, način gradnje, izbor materijala i položaj u prostoru govore o vremenu u kojem su nastajali i o zajednicama koje su ih gradile.
Kamena gradnja posebno je karakteristična za mnoge objekte na crnogorskom primorju. Kamen je bio prirodan i dostupan materijal, a vještina lokalnih majstora ostavila je trag u brojnim crkvama i manastirima. Jednostavnost spoljašnjeg izgleda često je u kontrastu sa bogatstvom unutrašnjih prostora, gdje se mogu pronaći ikonostasi, ikone, freske, liturgijski predmeti i drugi oblici crkvene umjetnosti.
Ikonopis i freskopis zauzimaju posebno mjesto u pravoslavnoj kulturnoj tradiciji. Umjetnička djela koja se čuvaju u sakralnim objektima imaju vjersku, umjetničku i istorijsku vrijednost. Ona predstavljaju svjedočanstva o stilovima, tehnikama i umjetničkim uticajima koji su se kroz vrijeme širili ovim prostorom.
Jednako značajni su stari rukopisi, knjige, zapisi i drugi predmeti koji svjedoče o razvoju pismenosti. U vremenu kada je knjiga bila rijetkost i dragocjenost, manastiri i crkve imali su važnu ulogu u njenom očuvanju i prenošenju.
Zbog toga se kulturna vrijednost pravoslavnih vjerskih objekata ne može posmatrati samo kroz njihove zidove. Ona obuhvata sve ono što je u tim prostorima stvarano, čuvano i prenošeno kroz generacije.
Baština kao veza prošlosti i budućnosti
Očuvanje kulturne baštine predstavlja odgovornost prema prošlosti, ali i obavezu prema budućim generacijama. Pravoslavni vjerski objekti Bara, Budve i Cetinja dio su istorijskog pamćenja Crne Gore i kao takvi zaslužuju pažnju, istraživanje i odgovarajuću zaštitu.
Savremeni način života donosi nove izazove. Promjene u društvu, napuštanje pojedinih ruralnih područja, nedovoljna informisanost mladih i prirodno propadanje objekata mogu ugroziti dio kulturnog nasljeđa. Zbog toga je potrebno kontinuirano dokumentovati, proučavati i predstavljati vrijednosti koje se nalaze u ovim objektima.
Posebno važnu ulogu imaju mladi. Ukoliko se mladim generacijama na pristupačan i savremen način predstave istorija, arhitektura, umjetnost i značaj kulturne baštine, stvara se mogućnost da oni postanu njeni budući čuvari. Digitalne platforme, fotografija, video sadržaji, publikacije, edukativne aktivnosti i kulturni turizam mogu značajno doprinijeti boljoj vidljivosti ovih vrijednosti.
Crkva Svetog Ilije
Crkva Svetog Ilije nalazi se u Petrovcu, na području opštine Budva, u mirnom prostoru okruženom zelenilom. Posvećena je Svetom proroku Iliji i predstavlja vrijedan primjer tradicionalne primorske sakralne arhitekture. Građena je od kamena, jednostavnog je oblika, sa zvonikom, a prostor oko nje upotpunjuju čempresi i kameni plato, što joj daje poseban i miran ambijent. Crkva je povezana sa istorijom Petrovca i šireg područja Paštrovića, koje je kroz vjekove bilo značajan dio kulturnog i istorijskog prostora crnogorskog primorja. Prema pojedinim lokalnim izvorima, njeno nastajanje smješta se u XIV–XV vijek, ali se zbog različitih podataka sigurnije govori o njenoj dugoj istorijskoj tradiciji. Sveti Ilija zauzima posebno mjesto u pravoslavnoj tradiciji, a njegov praznik, Ilindan, obilježava se 20. jula. Crkva danas predstavlja važan dio sakralne i kulturno-istorijske baštine Petrovca i svjedoči o dugom kontinuitetu vjerskog života i tradicije ovog kraja.
Manastir Reževići
Manastir Reževići jedan je od značajnih pravoslavnih manastirskih kompleksa na crnogorskom primorju i vrijedan dio kulturnog, istorijskog i duhovnog nasljeđa Paštrovića. Nalazi se između Petrovca i Svetog Stefana, u blizini magistralnog puta Budva–Bar, na prostoru okruženom zelenilom i karakterističnim primorskim pejzažom. Istorija manastira povezana je sa dugom tradicijom pravoslavlja na području Paštrovića. Prema predanju, nastanak najstarijeg dijela kompleksa vezuje se za Stefana Prvovjenčanog i XIII vijek, dok prvi pouzdani pisani podaci o manastiru potiču iz XV vijeka. Kroz istoriju je više puta stradao i obnavljan, pa današnji kompleks predstavlja spoj različitih istorijskih perioda. U okviru manastira nalaze se crkva Uspenja Presvete Bogorodice, crkva Svete Trojice, ostaci nekadašnje crkve Svetog Stefana, kao i konaci i drugi prateći objekti. Najstariji sačuvani hram je Crkva Uspenja Presvete Bogorodice, čije se porijeklo vezuje za XIII vijek i period Nemanjića. Građena je od kamena, manjih je dimenzija, a posebno su značajni sačuvani ostaci fresaka i vrijedan ikonostas. Crkva Svete Trojice predstavlja najveći hram u kompleksu i prepoznatljiva je po kamenoj arhitekturi i zvoniku. U njenoj unutrašnjosti nalazi se ikonostas koji je krajem XIX vijeka izradio Marko Gregović, poznati slikar sa područja Paštrovića. Poseban istorijski značaj imaju i ostaci crkve Svetog Stefana, čije se podizanje prema predanju vezuje za cara Dušana i XIV vijek. Iako je crkva kasnije porušena, njeni ostaci i fragmenti fresaka svjedoče o njenom nekadašnjem značaju. Manastir je kroz vjekove imao važnu ulogu u životu Paštrovića i nije bio samo mjesto bogosluženja, već i prostor očuvanja tradicije i kulturnog identiteta lokalnog stanovništva. Tokom svoje istorije pretrpio je brojna stradanja, a posebno je oštećen u zemljotresu 1979. godine, nakon čega je obnovljen i zaštićen. Danas Manastir Reževići predstavlja vrijedan spomenik pravoslavne sakralne baštine Crne Gore. Njegov značaj ogleda se u spoju istorije, arhitekture, umjetnosti i duhovnosti, ali i u činjenici da na jednom mjestu čuva tragove različitih perioda razvoja crnogorskog primorja. Kao dio kulturnog pejzaža Paštrovića, manastir svjedoči o dugom kontinuitetu pravoslavne tradicije i značaju koji su sakralni objekti imali u očuvanju kulturnog nasljeđa ovog kraja.
Manastir Praskvica
Manastir Praskvica, smješten iznad Miločera i Svetog Stefana, jedan je od najznačajnijih duhovnih, kulturnih i istorijskih centara Paštrovića. Iako predanje njegovo osnivanje vezuje za XI vijek i zetskog vladara Vojislava, prvi pouzdani pisani tragovi o manastiru potiču iz 1307. godine, dok je 1413. godine Balša III sa majkom Jelenom podigao i darovao manastiru Crkvu Svetog Nikole. Kompleks čine dvije crkve – manja Crkva Svete Trojice, poznata po freskama iz XVII vijeka, i veća Crkva Svetog Nikole, koja je kroz istoriju više puta stradala i obnavljana, naročito nakon razaranja 1812. godine. Praskvica je imala mnogo širu ulogu od vjerske: u manastirskoj porti održavao se paštrovski sud – Bankada, a manastir je bio i mjesto čuvanja knjiga, dokumenata i obrazovanja. Posebno mjesto u tradiciji zauzima „kulica“, nekadašnja odbrambena kula koja je kasnije služila kao škola. Za Praskvicu je vezana i poznata legenda o Jegoru Stroganovu, ruskom monahu koji je, prema predanju, godinama gradio kamenu stazu od manastira prema Svetom Stefanu, danas poznatu kao Jegorov put. Manastir je istorijski bio povezan i sa svetinjama na Svetom Stefanu, pa predstavlja dio šireg duhovnog prostora Paštrovića. Danas Praskvica čuva dragocjene tragove istorije, umjetnosti i tradicije ovog kraja i predstavlja jedno od najvažnijih mjesta za razumijevanje kulturnog nasljeđa Paštrovića.
Crkva Svetog Nikole
Prema dostupnim podacima, Crkva Svetog Nikole u Baru podignuta je 1863. godine. Posebno je značajna po tome što je u njoj vojvotkinja Juta prešla iz luteranizma u pravoslavlje, prije udaje za knjaza Danila Petrovića Njegoša. Hram je orijentisan ka istoku i građen od kamenih blokova, dok se na oltarskom dijelu mogu uočiti tragovi starije gradnje. Starije freske u gornjem dijelu crkve vremenom su propale, dok su na stubovima sačuvane freske novijeg datuma. U crkvenoj porti nekada se nalazilo i groblje, što ovom hramu daje dodatni istorijski i kulturni značaj.
Crkva Svete Petke – Venerande
Crkva Svete Petke – Venerande nalazi se na Spičanskom polju u Sutomoru, u opštini Bar, i predstavlja vrijedan primjer sakralne baštine crnogorskog primorja. Posvećena je Prepodobnoj mati Paraskevi, odnosno Svetoj Petki, jednoj od posebno poštovanih svetiteljki u pravoslavnoj tradiciji. Prema dostupnim podacima, crkva se povezuje sa srednjovjekovnim periodom, a pojedini izvori navode da potiče iz XIII vijeka. Posebnost ovog hrama ogleda se u njegovoj istoriji, ali i u činjenici da je poznat kao dvooltarska crkva, sa pravoslavnim i katoličkim oltarom. Zbog toga predstavlja zanimljiv primjer istorijskog susreta i suživota različitih hrišćanskih tradicija na prostoru crnogorskog primorja. Crkva je građena u tradicionalnom primorskom stilu, od kamena, sa jednostavnom arhitektonskom formom. Njena vrijednost ne ogleda se samo u samoj građevini, već i u duhovnom, istorijskom i kulturnom značaju koji ima za Sutomore i barski kraj. Crkva Svete Petke – Venerande predstavlja mjesto u kojem se na poseban način prepliću vjera, istorija, tradicija i kulturno nasljeđe, zbog čega zauzima značajno mjesto među sakralnim spomenicima Bara i crnogorskog primorja.
Manastir Podlastva
Manastir Podlastva nalazi se u Lastvi Grbaljskoj, nedaleko od Budve, i predstavlja jedan od značajnijih duhovnih, kulturnih i istorijskih spomenika Grblja. Tačna godina njegovog osnivanja nije pouzdano utvrđena. Prema predanju, nastanak manastira vezuje se za cara Stefana Dušana i XIV vijek, dok prvi pouzdani pisani pomen potiče iz 1417. godine. Arheološka istraživanja nakon zemljotresa 1979. godine ukazala su i na mogućnost postojanja ranohrišćanske građevine iz V ili VI vijeka, što govori o mogućem mnogo starijem kontinuitetu ovog prostora. Poseban značaj manastiru daje njegova povezanost sa istorijom Grblja. U njemu je 1427. godine donesen Grbaljski zakonik, važan dokument koji svjedoči o organizaciji i životu lokalne zajednice. Podlastva je zato kroz istoriju bila ne samo duhovni, već i kulturni i društveni centar, mjesto okupljanja i donošenja odluka Grbljana. U manastirskim konacima djelovala je i škola, čime je manastir imao važnu ulogu u očuvanju pismenosti, obrazovanja i tradicije. Kroz burnu istoriju manastir je više puta stradao, bio rušen, paljen i obnavljan. Uprkos tome, sačuvani su vrijedni slojevi živopisa iz različitih perioda, kao i drugi elementi sakralne umjetnosti. Posebno se ističe ikonostas koji je 1747. godine izradio slikar Đorđe Dimitrijević. Uz Podlastvu se vezuju i brojna lokalna predanja, među kojima i predanje o Svetom Savi i njegovom boravku na ovom području. Iako takve priče nije moguće uvijek istorijski potvrditi, one predstavljaju važan dio lokalne tradicije i nematerijalnog nasljeđa. Danas Manastir Podlastva predstavlja vrijedan dio pravoslavne, kulturne i istorijske baštine Grblja. Njegov značaj proizlazi iz spoja duhovnosti, arhitekture, umjetnosti, arheoloških tragova i istorije lokalne zajednice, zbog čega predstavlja jedno od značajnih mjesta za razumijevanje prošlosti budvanskog kraja.
Crkva Svetog Ivana Prepodobnog Crnojevića
Crkva Svetog Ivana Prepodobnog Crnojevića nalazi se na Cetinju, u Lovćenskoj ulici, u blizini gradskog groblja. Iako nosi ime Ivana Crnojevića, jednog od najznačajnijih vladara crnogorske istorije, riječ je o savremenom hramu. Kamen temeljac položen je 2013. godine, a crkva je završena i osveštana 2015. godine. Građena je od kamena, u jednostavnom tradicionalnom stilu, sa crvenim krovom i malim zvonikom, zbog čega se skladno uklapa u cetinjski ambijent. Poseban značaj daje joj ime Ivana Crnojevića, vladara koji je krajem XV vijeka svoje sjedište prenio na Cetinje i 1484. godine podigao manastir Rođenja Presvete Bogorodice na Ćipuru, čime je postavio temelje Cetinja kao političkog i duhovnog središta. U crkvi se nalazi ikonostas sa ikonama Hrista, Bogorodice i Svetog Ivana Prepodobnog Crnojevića, čiju je ikonu izradio akademski slikar Rajko Todorović Todor. Hram se nalazi uz gradsko groblje, pa cijeli prostor ima i izražen memorijalni karakter. Važno je naglasiti da ovu crkvu ne treba miješati sa Dvorskom crkvom na Ćipuru, koja je istorijski mnogo starija.
Crkva Rođenja Presvete Bogorodice
Crkva Rođenja Presvete Bogorodice na Starom cetinjskom groblju, poznata i kao stara grobljanska crkva „pred Kapelicom“, predstavlja vrijedan dio istorijske i duhovne baštine Cetinja. Važno je razlikovati je od Vlaške crkve, iako su obje posvećene Rođenju Presvete Bogorodice. Crkva je imala prvenstveno mjesnu i grobljansku ulogu, dok okolno groblje predstavlja važan dio istorijskog Cetinja. Na njemu počivaju brojni značajni ljudi, među kojima i mitropoliti Ilarion Roganović i Visarion Ljubiša. Poseban značaj ima i sama posveta crkve, jer se praznik Rođenja Presvete Bogorodice, Mala Gospojina, tradicionalno vezuje za Cetinje i nekada se obilježavao kao slava grada. Zbog svoje povezanosti sa starim cetinjskim porodicama, grobljem i vjerskom tradicijom, ova mala crkva predstavlja važan dio kulturnog i istorijskog nasljeđa Cetinja.
Vlaška crkva
Vlaška crkva nalazi se u Donjem kraju, na Cetinjskom polju, i ubraja se među najstarije sakralne građevine Cetinja. Prema predanju i lokalnim istorijskim izvorima, prva crkva na ovom mjestu podignuta je oko 1450. godine, dok današnji izgled uglavnom potiče iz obnove 1864. godine. Naziv „Vlaška“ povezuje se sa Vlasima i stočarima koji su nekada boravili na području Cetinjskog polja. Crkva je jednostavna kamena jednobrodna građevina sa karakterističnim zvonikom na preslicu. Posebnu vrijednost lokalitetu daje srednjovjekovna nekropola sa stećcima, čiji su ostaci pronađeni u crkvenom dvorištu i ugrađeni u temelje i zidove crkve. Za pojedine stećke vezuju se lokalna predanja, među kojima i ono o grobu Baja Pivljanina, ali za to ne postoje pouzdani istorijski dokazi. Zanimljiva je i ograda oko crkve, napravljena od puščanih cijevi krajem XIX vijeka, koja predstavlja svojevrstan spomenik crnogorskoj ratnoj istoriji. Arheološka istraživanja pokazala su i da se ispod današnje crkve nalaze ostaci starijih građevina, što potvrđuje dug kontinuitet sakralnog života na ovom prostoru. Danas Vlaška crkva predstavlja vrijedan dio kulturno-istorijske baštine Cetinja i mjesto u kojem se prepliću vjera, arhitektura, arheologija i istorija Crne Gore.
Crkva Svete Neđelje
Crkva Svete Neđelje nalazi se na istoimenoj hridi naspram Petrovca, izdignutoj oko 50 metara iznad mora. Prema predanju, nastala je nakon brodoloma, kada su preživjeli mornari pronašli spas na ovom pustome, kamenitom ostrvu. U znak zahvalnosti podigli su zavjetnu crkvu posvećenu Svetoj Neđelji, koja je vremenom postala posebno mjesto molitve i zaštite pomoraca. Sa istorijom crkve povezuje se i potapanje austrougarske krstarice „Zenta“ 16. avgusta 1914. godine, tokom Prvog svjetskog rata. Preživjeli mornari, među kojima su bili i ljudi iz Boke, prema predanju su uz pomoć Paštrovića spašeni nakon potapanja broda, a crkva je obnovljena 1923. godine u znak zahvalnosti i sjećanja na taj događaj. U crkvi se čuva kopija ikone „Tajne večere“ sa zapisom koji podsjeća na stradanje „Zente“. Crkva je teško oštećena u zemljotresu 1979. godine, a obnovljena je 2007. godine. Do nje se danas dolazi čamcem, nakon čega se kamenim stepenicama stiže do vrha hridi. Crkva Svete Neđelje i danas ima posebno mjesto u tradiciji ovog kraja, naročito među pomorcima koji joj se obraćaju za zaštitu prije odlaska na duge plovidbe.
Crkva Svetog Aleksandra Nevskog
Crkva Svetog Aleksandra Nevskog na Svetom Stefanu ima veoma zanimljivu i burnu istoriju. Prema dostupnim podacima, prvobitno je bila posvećena Svetoj Gospođi, odnosno Rođenju Presvete Bogorodice, i potiče iz starijeg perioda istorije Svetog Stefana, a pojedini izvori njeno porijeklo smještaju u XV vijek. Kroz vrijeme je više puta obnavljana i dograđivana, a značajnu obnovu doživjela je tokom 1930-ih, u periodu kada je na Svetom Stefanu uređivana kraljevska rezidencija. Krajem 1930-ih crkva je dobila ime Svetog Aleksandra Nevskog, u vezi sa kraljicom Marijom Karađorđević, koja je bila posebno vezana za ovog ruskog svetitelja. Prema dostupnim navodima, njeno posvećenje blagoslovio je patrijarh Gavrilo Dožić. Aleksandar Nevski bio je srednjovjekovni ruski knez i vojskovođa, a u Ruskoj pravoslavnoj crkvi poštuje se kao svetitelj. Nažalost, crkva nije sačuvana. Tokom preuređenja Svetog Stefana u hotelski kompleks, oko 1959. godine je srušena, a na njenom mjestu uređeni su sadržaji hotelskog kompleksa. Oko 2011. godine pokrenuta je inicijativa za obnovu crkve, ali je došlo do spora oko dozvola, zaštite kulturnog dobra i načina obnove. Na Svetom Stefanu tradicionalno su postojale tri crkve: Crkva Svetog Stefana, po kojoj je ostrvo dobilo ime, Crkva Svetog Aleksandra Nevskog, nekadašnja Crkva Svete Gospođe, i Crkva Preobraženja Gospodnjeg. Istorija Crkve Svetog Aleksandra Nevskog zato predstavlja važan dio sakralnog i kulturno-istorijskog nasljeđa Svetog Stefana, ali i podsjetnik na velike promjene kroz koje je ovo istorijsko naselje prošlo tokom XX vijeka.
Saborni hram Svetog Jovana Vladimira
Saborni hram Svetog Jovana Vladimira nalazi se u centru Bara i predstavlja jedan od najznačajnijih savremenih pravoslavnih hramova u Crnoj Gori. Posvećen je Svetom Jovanu Vladimiru, srednjovjekovnom vladaru i svetitelju posebno poštovanom na području Bara. Hram je građen od 2006. do 2016. godine i svečano osveštan iste godine, povodom hiljadugodišnjice mučeničke smrti svetitelja. Odlikuje se monumentalnom arhitekturom, bijelim kamenim i mermernim površinama, velikim kupolama i visokim zvonicima sa krstovima. Unutrašnjost je ukrašena bogatim freskama, mozaicima i mermernim podovima, što dodatno naglašava njegovu raskoš. Danas predstavlja važan duhovni i kulturni centar Bara i jednu od najprepoznatljivijih građevina savremenog grada.
Cetinjski manastir
Cetinjski manastir jedan je od najznačajnijih pravoslavnih manastira u Crnoj Gori i važan istorijski, duhovni i kulturni spomenik Cetinja. Nalazi se u istorijskom jezgru grada i posvećen je Rođenju Presvete Bogorodice. Prvobitni manastir podigao je Ivan Crnojević 1484. godine, čime je Cetinje postalo važno središte Zetske mitropolije. Sa ovim prostorom povezana je i Crnojevića štamparija, u kojoj je jeromonah Makarije 1494. godine štampao Cetinjski oktoih, jedan od najznačajnijih spomenika rane ćirilične štampe. Prvobitni manastir porušen je 1692. godine, nakon čega je na obližnjem mjestu podignut novi kompleks, koji je kroz vjekove više puta obnavljan. Današnji izgled oblikovan je kroz različite faze gradnje i obnove, posebno tokom XIX i početkom XX vijeka. Posebnu vrijednost manastiru daje bogato sakralno nasljeđe. U riznici se čuvaju Desnica Svetog Jovana Krstitelja i čestica Časnog krsta, dok u manastirskoj crkvi počivaju mošti Svetog Petra Cetinjskog. Manastir je kroz istoriju bio povezan sa crnogorskim mitropolitima i vladarima i imao važnu ulogu u očuvanju knjiga, rukopisa, umjetnosti i kulturne tradicije. Zbog svog istorijskog, duhovnog i kulturnog značaja, Cetinjski manastir predstavlja jedno od najvrjednijih mjesta pravoslavne baštine i nezaobilazan dio kulturnog identiteta Cetinja i Crne Gore.
Crkva Svetog Tome
Crkva Svetog Tome u Bečićima nalazi se na malom uzvišenju iznad Bečićke plaže i predstavlja jedan od vrijednih tragova starije istorije ovog područja. Prema lokalnoj tradiciji, na ovom mjestu je još u XIV vijeku postojala crkva posvećena Svetom apostolu Tomi, dok je današnja građevina podignuta 1910. godine. Nova crkva prvobitno je posvećena Svetom Stefanu Štiljanoviću, koji se prema predanju rodio na području Paštrovića, ali je staro ime Svetog Tome ostalo sačuvano u lokalnoj tradiciji. Poseban značaj crkvi daje činjenica da se u njoj od 2007. godine čuva dio moštiju Svetog Stefana Štiljanovića. U crkvi se obilježavaju praznici Svetog Stefana Štiljanovića 17. oktobra i Svetog apostola Tome 19. oktobra, čime se čuva dvostruko nasljeđe ovog hrama. Građena je od klesanog kamena, jednostavnog oblika, u duhu tradicionalne primorske arhitekture, a okružena je borovima i čempresima. Iako se danas nalazi u neposrednoj blizini velikog turističkog naselja, crkva je jedan od rijetkih sačuvanih tragova starijih Bečića i kulturnog prostora Paštrovića.
Crkva u Đurmanima
Crkva u Đurmanima, na području opštine Bar, predstavlja vrijedan primjer stare sakralne arhitekture Spiča i crnogorskog primorja. Tačan period njene izgradnje nije poznat, ali se na osnovu istorijskih izvora i narodnog predanja smatra da je podignuta prije dolaska Osmanlija, vjerovatno najkasnije u prvoj polovini XVII vijeka. Barski nadbiskup Đorđe Bjanki zabilježio je njeno postojanje tokom obilaska 1637. godine. Crkva je mala jednobrodna kamena građevina, sa tri prozora – dva u oltarskom prostoru i jednim četvrtastim otvorom iznad ulaza. Prema lokalnom predanju, crkvu je posjetio i u njoj služio „vladika Grk“. Zajedno sa drugim starim svetinjama Spiča, poput Crkve Svete Petke i manastira na Nehaju, predstavlja vrijedan dio kulturnog i duhovnog nasljeđa barskog kraja.
